Pierwsze wzmianki o grodzie nad Olzą pochodzą z roku 1155, jest to więc jedno z najstarszych polskich miast, lokowane formalnie sześćdziesiąt pięć lat później. Nieco krótszą, lecz również sięgająca średniowiecza historię, mają Skoczów i Strumień – dwie duże miejscowości położone w granicach obecnego powiatu cieszyńskiego. Na jego terenie nie brakuje więc zabytków, a niektóre z nich zaliczane są do najcenniejszych w kraju.
Cieszyn przez wieki rozwijał się wokół Góry Zamkowej. Jego współczesne centrum, czyli Rynek, ukształtowane zostało już w roku 1496, a większość istniejących do dziś kamienic zbudowano w XV i XVI stuleciu. Częściowo zachował się też tutejszy system umocnień – odkryta kilkanaście lat temu tak zwana wieża ostatecznej obrony należy do najstarszych zabytków tego typu w Polsce. Turyści mogą podziwiać górującą nad miastem Wieżę Piastowską, położone tuż przy niej pozostałości baszty i bramy prowadzącej na zamek górny, fragmenty fortyfikacji zamku dolnego oraz perłę architektury, jaką niewątpliwie jest piastowski Zamek Książąt Cieszyńskich. Na Górze Zamkowej znajduje się romańska kaplica grodowa w kształcie rotundy. Powstała na przełomie XI i XII wieku i jest najstarszym obiektem sakralnym w województwie śląskim. Warto też zwiedzić podominikański kościół św. Marii Magdaleny, gotycką świątynię św. Jerzego i Przenajświętszej Trójcy oraz barokowy kościół OO. Bonifratrów.
Dominującą grupę kościołów na terenie powiatu stanowią świątynie w stylu historyzmu z końca XIX i  początku XX wieku. Jednak – w odróżnieniu od przemysłowej części Górnego Śląska, gdzie budowano głównie obiekty neoromańskie i neogotyckie – na Śląsku Cieszyńskim przeważa neobarok.
Położony na Pogórzu Cieszyńskim Skoczów i leżący w zachodniej części Kotliny Oświęcimskiej Strumień swój historyczny kształt zawdzięczają głównie Piastom i Habsburgom. Pomiędzy Skoczowem a Cieszynem przebiegał handlowy trakt łączący Kraków z Europą Zachodnią.
W Kaczycach, Kończycach Wielkich, Istebnej, Ustroniu i Wiśle zachowało się wiele cennych zabytków architektury drewnianej - głównie kościołów, kaplic, chałup i budynków gospodarczych.
Osobną grupę stanowią zabytki techniki. Można się z nimi zapoznać między innymi w Muzeum Hutnictwa i Kuźnictwa w Ustroniu oraz Muzeum Drukarstwa w Cieszynie. Rewolucja przemysłowa na tych ziemiach rozpoczęła się już w ostatnich latach XVIII wieku, potem powstawała nowoczesna infrastruktura gospodarcza i komunikacyjna. I tak na przykład w roku 1885 otwarta została linia kolejowa Bohumin – Oświęcim, którą w okresie międzywojennym połączono z torami prowadzącymi aż do stacji Wisła-Głębce. Dziś uwagę miłośników zabytków techniki zwraca wysoki na kilkadziesiąt metrów wiadukt wznoszący się ponad drogą do Wisły-Łabajowa.
Do innej grupy zabytków techniki należą dawne urządzenia piwowarskie. Są one przechowywane w pochodzących z pierwszej połowy XIX wieku budynkach cieszyńskiego Browaru Książęcego. Warto wiedzieć, że piwo warzono już tu na długo przed oficjalnym założeniem miasta.
Marek Żuliński